Presesyon(Devinim) Nedir?

Hepimiz Dünya’nın kendi ekseni ve Güneş’in etrafındaki yörünge hareketini biliriz.Bu olgular Dünya ile ilgili en bilinen durumlardır. Fakat pek dile getirilmeyen Dünya’nın başka bir hareketi de vardır. Bu olay, Dünya’nın eksen yönünün, yani uzayda belli bir tarafa doğru eğildiği yönün zamanla değişmesine neden olan hareketidir. Bu harekete bilim insanları “presesyon” ,Türkçesiyle söylersek “devinim” demiştir.Hareketi açıklamak için başvurulan örnek genellikle bir topaçtır. Topacın dönme hızı zamanla azaldığı zaman durma noktasına yakın bir anda yalpalamaya başlar. İşte Dünya da tıpkı Güneş gibi cisimlerin kütleçekim kuvveti nedeniyle adeta uzaydaki duruşu etkilenir,topaç gibi yalpalanır.  Topacın 360 derecelik bir yalpalama hareketi, yani ekseninin 360 derece dönmesi belki bir kaç saniye sürerken, Dünya’nın toplam 360 derece olacak şekilde yalpalaması, diğer bir deyişle eksen eğikliğinin yönünün 360 derece değişmesi yaklaşık 26 bin yıl(tam olarak 25.700) sürer.

Dünya’nın 26 bin yıllık devinimi bir topacın kendi etrafında 1 tur dönmesi örneği verilerek gösteriliyor. Resim:
http://www.crystalinks.com/precession.html

Presesyona Sebep Olan Nedir?

Herkesin bildiği gibi Dünya tam ya da kusursuz bir küre değildir. Ekvatordan hafifçe şişkindir. Bu şişkinlik nedeniyle ekvator çapı, kutuplar çapından yaklaşık 43 km fazladır.  Güneş ve Ay, Dünya’nın ekvatordaki şişkinliği nedeniyle üzerine bir tork kuvveti uygular.Bu kuvvet Dünya’nın dengesini bozar. Ama kuvvetin etkisi o kadar azdır ki; Dünya’nın deviniminde 70 yılda yaklaşık 1 derecelik bir değişim gözlenir.Eğer dünya tam bir küre olsaydı, yani ekvator şişkinliği olmasaydı diğer gök cisimleri Dünya’nın üzerinde bu tarz bir kuvvet uygulamayacaktı ve presesyon olayı gerçekleşmeyecekti.

Presesyon nedeniyle Dünya’nın uzay düzleminde eğrildiği yönün değişeceği gösteriliyor. Resim:
http://trooth.info/speed-of-orbit-around-earth.html

Presesyonun Etkileri

Şuanda kuzey tarafında bulunan kutup yıldızı dediğimiz Polaris yıldızı yaklaşık 4500-5000 yıl sonra bizim kutup yıldızımız olmayacak. Çünkü presesyon hareketi 5000 yıl içinde Dünyamızın yönünü epey bir değiştirecek.O zaman Dünya hangi yöne doğru eğilecekse o doğrultudaki yıldız bizim kutup yıldızımız olacak. Tabi yıldızın, Göksel Kuzey Kutup dediğimiz Dünya’nın Kuzey Kutbu hizasında olması da önemli. Kuzey Yarım Küre’de yaşayan bizlerin bir kutup yıldızı var fakat Güney Kutbu için aynı şeyi söyleyemeyiz. Çünkü Güney Kutbu hizasında,Göksel Güney Kutup hizasında gökyüzünde bir yıldız yok.

Bir başka etkisi de (her ne kadar az olsa da)Dünya’daki iklimler üzerinde yarattığı değişimlerdir. İlk bakışta Dünya’nın presesyon hareketinin iklimlerle ne alakası var diye düşünebiliriz fakat burada işin içine Dünya’nın eksen eğikliği ve yörüngemizin elips şeklinde olması giriyor(Gezegenlerin elips yörüngelere sahip olmasının nedenini şu yazımızda açıkladık).

Bildiğimiz gibi Dünya’nın Güneş’ten en uzak olduğu nokta temmuz ayında yani yaz mevsiminde, en yakın olduğu nokta ocak ayında, kışın gerçekleşir. Yaz ayında Dünya Güneş’e uzak olduğundan Kuzey Yarım Küre yaz mevsiminde Güney Yarım Küre’deki kadar sıcak olmaz. Çünkü Güney Yarım Küre Güneş’e en yakın olduğu zaman olan Ocak ayında yaz mevsimini yaşar. Bu nedenle Güney Yarım Küre’de yazların daha sıcak olması beklenir. Aynı şekilde kışlarında daha soğuk olması beklenir.(Tabi GYK’de okyanusların karalardan fazla olması fazla sıcaklığı ve soğukluğu dengeler.)

Kayıtlara göre son buzul çağı yaklaşık 10-12 bin yıl önce Kuzey Yarım Küre’de yaşandı. Bunun sebebi günümüzde olduğunun aksine Kuzey Yarım Küre’nin o zamanlar Güneş’e en uzak noktada kış mevsimini yaşamasıydı. Çünkü o tarihte Dünya’nın eksen yönü bugünkünün tam tersi yöndeydi. Bugün nasıl Kuzey Yarım Küre yaz mevsiminde Güneş’e doğru eğik ise, 12 bin yıl önce tam tersi yönde eğikti. Yani Temmuz ayında Kuzey Yarım Küre’de kış mevsimi yaşanıyordu. Bu nedenle Güneş’e olan uzaklık nedeniyle kışlar Kuzey Yarım Küre”de çok soğuk geçiyordu ve buzullaşmaya yol açıyordu. Okyanusların nispeten az olması nedeniyle soğuğu ılımanlaştıracak bir etken olmadığından soğuma hızla devam ediyordu. Kuzey Yarım Küre beyaz kar ve buzlarla kaplandıkça Güneş ışınlarını daha çok yansıtıyor,soğumayı daha da arttırıyordu.(Bkz:Milankoviç Döngüleri) İşte bu sebepten her ne kadar iklim değişikliğine etki eden başka nedenler de olsa Dünya’nın presesyon hareketi de iklim değişikliklerine etki edebilir.

Antik zaman düşünürü ve bilim insanı Hipparkos M.Ö 2.yüzyılda yaşamıştır. Yaşadığı yıllarda gökteki yıldızların konumlarını gözlemlemiş, bunları kaydetmiştir.O zamandan yaklaşık 150 yıl önceki bilim insanlarının tuttuğu kayıtlara bakarak kendi yaptığı gözlemlerin,önceki insanların yıldızlara bakarak tuttuğu kayıtlarla uyuşmadığını fark etmişti. Yani yıldızlar 150 yıl önce,gökyüzünde şimdi olduğu pozisyonlarıdan farklı bir yerdeydi. Hipparkos, o zamanlar Dünya’nın döndüğü bilinmediği için bu yer değiştirme hareketini Dünya’nın değilde, gökyüzünün ve içinde bulunan yıldızların komple hareket etmesine yordu. Peki Hipparkos kendinden önceki insanların yaptığı gözlemlerle kendi gözlemleri arasındaki farkı nasıl ayırt etmişti?

Dünya kendi ekseni etrafında döner ve bunun sonucu olarak Güneş her gün doğudan doğar ve batıdan batar.İşte Güneş’in gökyüzünde izlediği bu yola ‘ekliptik’ denir. Antik çağlarda insanlar gündüz Güneş’in gökyüzünde izlediği yolun arka planındaki yıldızları tespit edip kümelendirerek isim vermiştir.Gündüz gökyüzünde yıldızları görmek imkansız olduğu için Hipparkos Ay tutulmasından faydalanarak Güneş’in konumunu, Güneş, gökyüzünde yıldız kümeleri boyunca izlemesi gereken yolun kaydını tutarak saptamıştır.

Ay tutulması sırasında Güneş-Dünya-Ay tam olarak hizalanacağı için, Ay tutulmasının tam ortasında aslında Ay ve Güneş gökyüzünde aynı hizadadır. Sadece Güneş Dünya’nın diğer tarafında, Ay ise karanlık tarafındadır. Bundan yola çıkarak Hipparkos Güneş’in gökyüzündeki arka planda olan yıldızlara göre izlediği yolun 150 yıl öncesine göre değiştiğini fark etmiştir. Bu değişmeyi de 2 derecelik bir sapma olarak hesaplamıştır.Presesyon hareketinin her 70 yılda 1 derece olduğunu hesaplarsak, oldukça doğru hesapladığını söyleyebiliriz.


Kaynaklar:

http://www.crystalinks.com/precession.html

https://www.universetoday.com/27474/vernal-equinox-busting-the-myth-of-balancing-eggs/

https://www-istp.gsfc.nasa.gov/stargaze/Sprecess.htm

https://solarsystem.nasa.gov/planets/earth/overview/

http://www.biyografi.info/kisi/hipparkos

Ana Görsel: Yaklaşan Saat

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir