Ay’da Gündüz ve Geceler Nasıldır?


Japon uyruklu Toho Studios’un yapımcısı olduğu ‘Canavarların Sonu‘ adlı bilim kurgu filmi insanoğlunun 1999 yılında Ay’ı kolonileştireceğini tahmin etmişti. Bunun olmadığını söylemeye sanırım gerek yok. Hatta tahmin edilen tarihten yıllar geçtiği halde Ay’a insan kolonileri gönderemedik. Fakat bilim camiasında Ay’ın yüzeyine kalıcı yerleşim veya ileri karakol niteliğinde bir koloni inşa etmenin olasılığı üzerine ciddi tartışmalar yapılmıyor değil. (2016 yılında yayımlanan bir makaleye göre küçük bir Ay üssü inşa etmenin 10 milyar dolar gibi bir maliyete sebep olup 2022 yılı kadar erken bir tarihte bitirilebileceği öne sürülüyor.)

Hadi Ay’a yerleşenlerin orada nasıl bir hayatla karşılaşacağını bir hayal edelim. Bir çok zorluğun arasında ilk olarak insanlar Ay’ın uzun, soğuk gecelerine alışmak zorunda kalacaktır. Ama dondurucu soğuğa rağmen, bazı Ay yüzeyleri geceleri de ışık alacak ve kısmen sıcaklık yükselecektir. İşte Neil Armstrong‘un izinden yürümeyi düşleyenler için Ay’ın gece ve gündüz durumuna ilişkin kısa bir rehber:

Ay’ın Evreleri ve Yüzü

Yanlış bilinenin aksine, Ay’ın kalıcı olacak şekilde bir karanlık yüzü yoktur. Sadece Ay’ın Dünya’ya hiç bir zaman göstermediği, yani Dünya’dan göremediğimiz bir arka yüzü vardır. Uydumuz her 27.32 günde(Gökyüzündeki gördüğümüz yıldızların konumuna göre) gezegenimizin etrafındaki yörüngesinde dönerek bir tam turunu tamamlar. 27 günlük bu süre, Ay’ın kendi ekseni etrafındaki bir tam dönüşünü tamamlamak için geçen süreyle aynıdır. Bu iki durumu birlikte düşündüğümüzde Ay’ın bize göre arka yüzünün neden hiçbir zaman Dünya’ya dönük olmadığını ve Ay yüzeyinin yaklaşık %41’lik kısmını göremediğimizi anlayabiliriz.

Resim: https://www.youtube.com/watch?v=a_KwjTbw7hc

Fakat yörüngesinin herhangi bir yerinde olduğundan bağımsız olarak Ay’ın yarısı sürekli olarak Güneş ışınları nedeniyle aydınlıktır. Güneş’in ve Dünya’nın görece konumları Ay’ın evrelerini belirler. Şimdi farz edelim ki 3 gök cismi de (Güneş,Dünya,Ay) doğrusal bir konumda hizalansın ve Ay’da Dünya ve Güneş’in arasında olmuş olsun. Bu durumda Ay’ın bize yakın tarafı yani Dünya’dan gördüğümüz tarafı Güneş’ten ışık alamaz. Ve böylece Ay’ın karanlık olan yüzüne ‘Yeni Ay’ evresi deriz.

‘Dolunay’ ise Ay’ın ve Güneş’in birbirine en uzak olduğu durumlarda görülür. Dünya, Güneş ve Ay’ın arasında kalır. Bu sefer Ay’ın bize dönük olan yüzü tamamen Güneş ışığına maruz kalır ve aydınlanır.

Uzun Günler Ve Geceler

Eğer Aydaki bir ‘günü’, Dünya’nın etrafındaki bir tam dönüşünü tamamladığı zaman Güneş’in, Ay’ın ufkundaki aynı noktada tekrar görünmesi için geçen süre olarak tanımlarsak, her Ay günü yaklaşık 29.5 Dünya gününe eşit olur. Bunun anlamı, Dünya’nın etrafındaki yörüngesinin herhangi bir noktasında Ay’ın bir yüzü, 2 haftadan biraz uzun sürecek şekilde gün ışığı alırken, diğer yüzü aynı süre zarfında karanlık kalır. 2 hafta geçtikten sonra da durum tersine dönerek karanlıkta kalan yüz 2 haftalık bir aydınlığa kavuşurken diğer yüzü karanlığa gömülür.

Benzer bir durum Dünya üzerindeki kutuplarda da görülür. Dünya 23.5 derecelik bir eksen eğikliğine sahiptir, bu nedenle yılın belli zamanlarında kutuplar da Güneş ışınlarını alır. Fakat Ay’ın sadece 1.6 derecelik bir eksen eğikliği vardır. Yani Ay’ın ekseni Güneş ışınlarının geliş açısına neredeyse diktir ve bu nedenle kutup bölgeleri neredeyse hiç Güneş ışığı görmez. Öyle ki Ay’ın kutuplarına yakın yerlerdeki bazı derin kraterler 2 milyar yıldan uzun bir zamandır hiç Güneş ışığı almamıştır.

Isıyı tutacak bir atmosfer olmadan, Ay’da gündüz ve gece sıcaklıkları çılgınca değişir. Güneş ışığı tarafından aydınlanan Ay’ın yüzeyinde sıcaklık 127 dereceye kadar yükselebilir. Fakat yüzey karanlığa gömüldüğü zaman sıcaklık -173 derece civarında seyreder.

Neyse ki hiçbir astronot Ay’ın bu çılgın sıcaklık değişimlerine katlanmak zorunda kalmadı. NASA’nın Apollo Projesi‘nde görev alan Neil Armstrong ve 11 diğer astronot Ay’ın yüzeyine indikleri zaman orada daha şafak yeni söküyordu. Yani üzerine indikleri yüzeyde Güneş daha yeni doğuyordu ve kısmen aydınlıktı. Böylece yüzey sıcaklığı, gün ortasındaki aşırı sıcaklığa henüz ulaşmamıştı. Astronot maceralarında zamanlama her zaman önemlidir.

Ay’ın Aydınlık Yüzünden Bakmak

Evren, sınırsız bakış açılarının olduğu bir yerdir. Nasıl ki evimizin arka bahçesinden Ay’ın evrelerini izliyorsak, Ay’daki bir astronotta Dünya’yı evreler halinde görürdü. Bu Dünya evrelerinin sırası herkesin bildiği Ay’ın evrelerine göre ters bir sırayı izler. Örneğin Dolunay evresinde Ay’ın aydınlık yüzeyindeki birisi, Dünya’nın tamamen karanlığa gömüldüğünü görürdü.

Tersine, Dünya tam aydınlık göründüğü zaman, Dünya’nın parlaklığı Ay’ın bize bakan karanlık yüzünü oldukça aydınlatır. Normalde Ay ışığı dediğimiz şey Güneş’ten gelen ışınların Ay’ın yüzeyine vurup bize yansıması olduğunu hepimiz biliriz. Aynı şekilde Dünyamız, yüzeyine vuran Güneş ışığını Ay’a yansıtır. Dünya’nın aydınlık yüzünün ışığı Ay’ın yüzeyine vurduğu zaman, Dünya’dan gördüğümüz Dolunay’ın ışığından 43-55 kat daha aydınlatıcı bir etkiye sahiptir.

Güneş’in Dünya yüzeyini aydınlattığı ışık Ay’ın karanlık yüzeyinde loş bir ışık oluşturuyor. Ay’ın hilal kısmı ise Güneş’in sebep olduğu aydınlık kısımdır.
Resim:https://astrobob.areavoices.com/2009/04/29/cant-get-enough-of-that-mighty-fine-earthshine/

Dünya’nın yansıyan bu ışığı, gece veya gündüz olması fark etmeksizin Ay’ın yüzeyini aydınlatıcı ve bir miktar da sıcaklatıcı bir etkiye sahiptir. Aslında Ay’ın Dünya’ya bakan yüzünde oluşan birçok gece, gezegenimizin herhangi bir yerindeki geceden daha aydınlık olur.(Fakat Ay tutulması sırasında Ay’ın yüzeyi dikkate değer bir ölçüde karanlığa gömülür.)

Uydumuzun bir atmosfere sahip olmaması nedeniyle gökyüzündeki yıldızlar Ay’ın her iki tarafında da görünür. Güneş gökyüzünde olsa bile! Tabi ki Ay kendi ekseni etrafında ve Dünya’nın etrafındaki yörüngesinde döndükçe gökyüzünde farklı yıldızlar gözükür. Fakat bu yıldızlar Dünya’daki durumun aksine gündüzleri de çıplak gözle görülebilir. Bir başka durum Ay’dan yıldızlara bakıldığı zaman yıldızlar Dünya’dan görüldüğü gibi “göz kırpmazlar“. Astronomik Sintilasyon olarak bilinen bu durum Dünya’nın atmosferinden kaynaklanan bir ışık illüzyonudur. Dünyanınki gibi gelen yıldızın ışığına müdahale eden bir atmosfere sahip olmayan Ay’dan bakıldığında yıldızlar “göz kırpmazlar”.


Çeviri: How Stuff Works

Ana Görsel: Resimler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir